Annunciatie

In mijn leven ervaar ik een paar dingen als adembenemend. Natuurlijk raak ik van veel meer onder de indruk, maar sommige dingen steken er toch boven uit. Als mijn lief ‘in haar ware gedaante’ voor mij verschijnt beneemt haar schoonheid me de adem, telkens weer. Het overkomt me ook wel als zich een landschap voor me ontvouwt, na een klimpartij, op een bergtop. Laatst nog op de Faulhorn.

DSC_6683

Een enkele keer overkomt het me ook als ik naar kunst kijk. Op 30 december 2012 bezochten mijn lief en ik ‘De weg naar Van Eijck’ in het Boymans van Beuningen. Het was een zeldzame gelegenheid om werken te zien die nooit in Nederland worden tentoongesteld. Natuurlijk kende ik ‘Het Lam Gods’ in de Sint Baaf in Gent. Dezelfde rijkdom aan kleur en vorm keerde terug op werk van Van Eijck in het Boymans. Het oeuvre is niet erg groot en lang niet alles wat hij -ik heb het over Jan van Eijck- schilderde of tekende was verzameld. Het was een voortreffelijke tentoonstelling. Dat kwam mede omdat het werk zo goed in zijn context was geplaatst. Zijn voorlopers, tijdgenoten en navolgers kwamen ruim aan bod. En hoewel Van Eijck goed in zijn tijd past is de grote aandacht voor zijn kristalheldere en spirituele schilderkunst terecht: hij is uniek.

Het schilderij dat me de adem benam was de Annunciatie. Gabriël bezoekt Maria. Hoe vaak is dat moment, waar niemand bij was, door schrijvers en schilders niet ‘verbeeld’? Jan van Eijck deed het ook. De scene is ver verwijderd van de werkelijkheid. Geen huis in Nazareth, geen eenvoudige jonge vrouw, geen interieur uit het begin van onze jaartelling in Galilea.

Gabriël ontmoet haar in een kerk, vlak voor het koor. Maria bevindt zich bij het hoofdaltaar. Ze knielt en heft haar handen, waarschijnlijk van schrik. Voor haar een gebedenboek.

IMG_2788

Gabriël is een feest van kleuren. Zijn vleugels hebben alle kleuren van de regenboog. Zijn kleed is meer dan koninklijk. Hij is gekroond en draagt een staf. De schilder laat niets na om deze aartsengel te voorzien van attributen om zijn status te benadrukken. ‘Vriend van God’ betekent zijn naam. Zijn gezicht is vriendelijk en mild. Hij is blij, hij brengt ook goed nieuws. Zijn bericht houdt het keerpunt in de geschiedenis in.

Het zal je gebeuren. Je weet van niets en plotseling ervaar je een verschijning. De inhoud van de boodschap is onthutsend: ze wordt bezwangerd door de Eeuwige. Hierover wordt de eeuwen door onophoudelijk gesteggeld. Op het schilderij van Van Eijck vindt de ‘ontvangenis’ vrijwel gelijktijdig plaats. Een duif daalt neer op Maria, samen met de zeven gouden stralen (de zeven gaven van de Geest) die door het kerkraam vallen. Maria repliceert op de boodschap met de uitspraak: ‘Zie de dienstmaagd van de Heer, mij geschiede naar uw woord.’ Sommige theologen nemen dat letterlijk: het Woord maakt haar zwanger. Volgens de evangelist Johannes, met sympathie voor de gnostiek, was het Woord God zelf, eerst ‘Logos asarkos’ (λόγος ἄσαρκος). Dat woord is ‘Logos incarnandus’, het woord dat vlees moet worden.

Waarom is dit zo’n issue? Er zijn weinig religies waarin de godheid werklijk mens wordt. En er is maar één religie waarin die specifieke mens zijn leven opoffert om de mensheid te redden. Van Eijck verbeeldt hier een centraal christelijk thema.

 IMG_2789

En Maria? Het overkomt haar toch allemaal maar, lijfelijk. Haar gezichtsuitdrukking is raadselachtig. Echt blij kijkt ze niet, als ik eerlijk ben. Nederig, ingetogen, lijdelijk, zou ik zeggen. Het is nogal wat. De kans dat ze verstoten wordt is levensgroot. Haar wacht hoon, uitsluiting, armoede. Ze kan zelfs gestenigd worden. Haar leven is voorbij. Haar zoon zal dan wel zoon van de Allerhoogste worden genoemd, voor haar geen perspectief, althans niet uit de mond van de engel. ‘ECCE ANCILLA DOMINI’. Van Eijck schildert haar antwoord in spiegelbeeld. Haar voornaam gewaad, het accent op haar vroomheid, haar steeds voornamere rol in de Romeins-katholieke traditie, aan haar gezicht is het nog niet af te lezen.

Scene

Van Eijck besteedt veel aandacht aan de enscenering. Voor Maria staat een vaas met een witte lelietak, symbool van maagdelijke reinheid. De ruimte barst van de symboliek. De Romaanse bouwstijl van de kerk, de wandschilderingen in een stijl van rond 1200, het is allemaal met opzet. De lichtstralen die door het glas naar binnen vallen zonder het te breken: accent op de maagdelijkheid. De afbeeldingen op de plavuizen uit het Oude Testament zijn zo gekozen dat ze verwijzen naar Christus’ offerdood en daarmee de overwinning van het Kwaad. 

Het was druk in Rotterdam. Maar alles viel weg toen ik oog in oog stond met dit schilderij. De meester bleek in staat de toeschouwer zijn werkelijkheid te brengen. 

Advertisements

About this entry