Joseph Roth

Als ik in het buitenland ben zal ik nooit verzuimen een boekhandel te bezoeken en als het even kan een boek (of meer) te kopen. In Duitsland en Groot-Britannië gaat het vaak om vakliteratuur. Maar een goed kookboek, een roman of gedichtenbundel gaan ook vaak mee naar huis. Ik beheers de Franse taal onvoldoende (tot mijn spijt) om daar (vak)literatuur te kopen. Laatst was ik in Aken en kocht ik ‘Die Erzählungen’ van Joseph Roth. Roth was een Oostenrijkse schrijver, die leefde van 1894 tot 1939. In 1933 ontvluchtte hij Duitsland: zijn werk werd verboden. Hij stierf berooid in Parijs, aan de gevolgen van overmatig drankgebruik.

Roth gunt me een blik in een voor mij onbekende wereld: die van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Meer dan een enkele glimp is het niet. De wereld waarin hij is opgegroeid verschilt zo sterk van de mijne dat het me moeite kost om me er een voorstelling van te maken. Zijn proza lijkt wel poëzie.

‘Die 3 hatte keinen Bauch, die 2 keinen Buckel, die 7 keinen Schwanz. Sondern alle Ziffern hatten “Linie”, waren zart und schlank wie moderne Frauen und konnten an künstlerischem Schwung nur von Modellzeichnungen in der neuesten Modezeitschriften übertroffen werden’. Roth heeft oog voor minitieuze details en schept door zijn wijze van schrijven een wereld met sfeer en karakter. Hij heeft een rijke woordenschat en kiest synoniemen met grote zorg. Ik heb als ik lees het gevoel dat elk woord op zijn plaats valt. Alsof de schrijver heeft gewikt en gewogen, talloze varianten heeft beproefd en uiteindelijk een besluit heeft genomen: dit woord en geen ander moet hier staan.

De wereld van Roth is voorgoed voorbij. Juist omdat hij niet beoogt om zijn wereld te beschrijven, maar haar decor maakt voor de handelingen en personages uit zijn verhalen, komt ze verrassend aan het licht. ‘Der Telegraphenapparat tickte unaufhörlich.’ Uiteraard, in die tijd leefde hij, schreef hij. Ook uit zijn beschrijving van de rangen en standen in de maatschappij blijkt het. In zijn verhalen reizen Russische edelen door West- en Zuid-Europa. De Russische Revolutie wordt ook genoemd, als achtergrond en storende factor. Het lukt om net genoeg prijs te geven om een sfeer op te roepen, verhoudingen aan te duiden, net genoeg voor zijn verhaal. Ik vind dat ongelooflijk knap, want ik leef nu, en nog ben ik in staat om me een beeld te vormen van wat hij aanduidt. Ik vind het ook prettig dat hij niet meer vertelt dan hij doet. Zo blijft er een mysterieuze mist hangen rond zijn personages. Ze wandelen rond in nauwelijks geschonden landschappen. Ze ruiken de geur van kolengestookte locomotieven, ze horen de stilte van een samenleving op de drempel van de industrialisatie. Het licht dat over hen valt is sepia. Joseph Roth heeft me betoverd.


About this entry