Des hommes et des dieux

“Deze film gaat over acht Franse monniken in een klooster vlakbij een Algerijns dorp. En wat hen overkomt tijdens de bloedige burgeroorlog.” De film is gebaseerd op ware gebeurtenissen.

Ik ben de film gaan zien. Waar gaat het in de kern over? Een kleine groep al oudere monniken zwicht niet voor de uiterst bedreigende situatie waarin ze tercht komen: het Algerijnse leger en fundamentistische moslims bestrijden elkaar te vuur en te zwaard en de monniken worden hun speelbal. Centraal in de film staan de overwegingen van de kloosterlingen, ieder voor zich en gezamenlijk. Zij hebben niet voor deze situatie gekozen. Zij wilden in vrede hun missie voortzetten. We zien hun angst, hun twijfel, hun verlangen om te vertrekken. We horen hun aangrijpende gebeden in het nachtelijk donker van hun cellen. Niet openlijk, maar suggestief wordt er een afstand gecreëerd als een broeder zijn mening kenbaar maakt. er vallen dan stiltes. Van de gezichten van de anderen is dan niet af te lezen wat ze er van vinden. Er zijn wel reacties, maar ze helpen niet verder, de vertwijfeling groeit. We zien en horen ook de getijden, hun dagelijkse lofzang, de lezingen van de Schrift, de gezongen psalmen.

God antwoordt niet onmiddelijk op hun smeekbeden, als het water hen aan de lippen staat, integendeel. Geen wonderen, geen aanwijzingen, geen uitsluitsel. De autoriteiten zijn verdeeld: de plaatselijke willen wel graag dat ze blijven, de nationale willen dat ze gaan. Beide hebben argumenten.

Hij antwoordt wel.

In de liederen die ze zelf zingen, in de teksten die ze zelf bestuderen, in de gebeden die ze zelf zeggen, daarin antwoordt God. En langzaamaan ebt de twijfel weg en groeit het vertrouwen dat ze hun missie niet hebben op te geven. Ook al bekopen ze dat uiteindelijk met de dood. Een paar keer wordt de broeders gevraagd wat ze willen: vertrekken of blijven. Ook deze gebeurtenis wordt uitvoerig in beeld gebracht. Het gaat niet vanzelf. Maar juist omdat dat proces met horten en stoten plaatsvindt, wordt het grondiger, realistischer. Het is een individuele keuze, gepaard met twijfel. De partijen waar ze tussen in staan doen zich gelden en beïnvloeden de monniken, maar soms averechts.

Filmisch

De regisseur toont ons opmerkelijk vaak portretten van de monniken. Ook hun gesprekken aan tafel komen vaak in beeld. En niet te vergeten, hun vieringen in de kapel. Bij die laatste zien we hen vaak op enige afstand en op de rug. Heel knap breekt de regisseur scènes steeds af, voor ze uitgespeeld zijn. In je hoofd duurt de gebeurtenis voort, terwijl tegelijkertijd of elders iets anders gebeurt, wat dan in beeld komt. Soms ging het me te snel. Wat zingen ze, wat bidden ze, wat is de lezing van de dag? Het gaat om Trappisten, een strenge variant van de Cistersiënzers. Soberheid en discipline staan hoog in hun vaandel, naast handarbeid, zwijgzaamheid en het afzien van luxe. We zien de broeders op een gegeven moment genieten van wijn en klassieke muziek, een ongekende en zeldzame luxe. Ik moet deze film herhaalde malen gaan bekijken om die fragmenten te kunnen duiden. Want de teksten, de liederen en de gebeden zijn van grote invloed op de keuzes en de houding van de monniken. Wat was de lezing van de dag, de lectio divina, hoe was de liturgie samengesteld, welk Godsbeeld en mensbeeld doet er opgang in hun orde? De regisseur vermoeit ons er niet mee, het resultaat telt.

Het maakt veel los

De film is een succes en trekt veel bezoekers. Op internet vinden interessante discussies plaats. De politieke werkelijkheid in Algerije aan het eind van de vorige eeuw wordt gereconstrueerd en becommentarieerd. De interreligieuze dialoog komt (weer) aan bod. De historische kern van het verhaal krijgt meer en meer aandacht. Daarnaast geeft de film gelovigen stof tot nadenken. Hoe zit het met mijn missie in veranderde en veranderende tijden? Heeft geloof, heeft kerk toekomst? En wat voor toekomst? Is er een rol weggelegd temidden van de enorme krachten die nu op volken, economieën en continenten inwerken? De abt van het klooster heeft zijn testament geschreven en dat opgestuurd naar zijn moeder. Hij vroeg haar het te publiceren op het moment dat duidelijk werd dat hij niet meer in leven was. Het maakt diepe indruk op me. Een fragment:

Als ik ooit—het zou vandaag al kunnen gebeuren —het slachtoffer zou worden van het terrorisme dat nu blijkbaar alle vreemdelingen die in Algerije verblijven, wil treffen, dan zou ik graag hebben dat mijn gemeenschap, mijn kerk, mijn familie zich herinneren dat mijn leven GEGEVEN was aan God en aan dit land. Ik zou graag hebben dat ze aanvaarden dat de enige Meester van alle leven niet vreemd kan zijn aan dit brutale einde. Dat ze voor mij bidden: hoe zou ik een dergelijk offer waardig bevonden worden? Dat ze de band leggen tussen deze dood en al die andere die even gewelddadig zijn, maar waaraan men onverschillig voorbijgaat omdat de slachtoffers naamloos blijven.

Mijn leven is niet meer waard dan dat van een ander. Het is ook niet minder waard. In elk geval heeft het niet de onschuld van de kindertijd. Ik heb voldoende geleefd om te weten dat ik mee schuld heb aan het kwaad dat in de wereld, helaas, lijkt te zegevieren, zelfs aan het kwaad dat me blindelings zou treffen.’ Hier is iemand aan het woord die met kalmte en moed het ergste onder ogen ziet: dat het einde van zijn missie zijn dood wordt. Hij is realist genoeg om te weten dat het leger zich schuldig maakt aan nodeloos grof geweld. In de film zien we ook op gruwelijke wijze afgeslachte vrijheidsstrijders. De intimidatie treft zowel de monniken als de bevolking en het blijft niet bij dreigen. Er is van de zijde van het leger geen begrip voor onpartijdigheid. De islamisten zijn geen haar beter, ook zij dulden geen onpartijdigheid en ook zij brengen mensen om, niet om de mensen zelf, maar om een statement te maken. Vooral buitenlanders zijn het slachtoffer, daarmee sorteren zij het meest effect. Dit alles maakt de woorden van Christian de Chergé begrijpelijker en tegelijkertijd indrukwekkender. Hij wist wat hij deed toen hij besloot om te blijven en besloot om zijn roeping trouw te blijven. Daarin heeft hij zich een volgeling van Jezus betoond. Die bleef zijn roeping ook trouw tot in de dood.

Dromen zijn mooi, maar wat als de realisering ervan je het leven kost? Mensen die gaan voor hun droom vinden we dapper en soms naïef. Wat vinden we van hen als ze hun droom met de dood moeten bekopen? Wat is er nu nog over van de droom van de acht monniken in het dorp Tibhirine?

 


About this entry