Atlas in staking 5: Liefde

Er is een onderwerp waar Rand in haar roman behoorlijk moeite mee heeft binnen haar filosofie. Ik heb het over liefde tussen man en vrouw en liefde van een ouder voor haar of zijn kinderen. Beide soorten liefde hebben iets onbaatzuchtigs in zich. In ons gebruikelijke beeld over liefde hoeft de ander deze liefde niet te verdienen en is die liefde ook geen gevolg van eigenschappen of hoedanigheden waardoor ze wordt opgeroepen. Ik denk wel dat die liefde beschadigd of vernietigd kan  worden door iemands gedrag en houding. Maar in eerste instantie gaat de liefde uit van de ‘liefhebber’ en wordt niet bewerkstelligd door de ‘geliefde’. Rand wringt zich in bochten om dit te rijmen met haar filosofisch uitgangspunt dat een verantwoordelijk mens zijn of haar eigen leven totaal in de hand heeft en in niets afhankelijk is of behoort te zijn van wie dan ook. In het totale egocentrisme dat ze predikt is in principe geen plaats voor de ander en ook geen plaats voor een relatie die gebaseerd is op onbaatzuchtige liefde.

Hank en Dagny

De relatie die er ontstaat tussen Hank Rearden en Dagny Taggart ontstaat uit wederzijdse bewondering voor het heldhaftige dat de twee in elkaar ontdekken. Zij zijn de ware ondernemers, de ware kapitalisten. Hun liefdesrelatie begint er als een van overspel: Hank is op dat moment getrouwd met Lillian, die hem overigens voortdurend vernedert en belachelijk probeert te maken. Dagny en Hank beleven hun relatie in het geheim. In het openbaar geven ze geen enkele blijk van wederzijdse affectie. Uiteindelijk komt Hank tot het besluit om van Lillian te scheiden. Het is te laat: Dagny ontmoet de man waar ze onbewust haar hele leven al naar op zoek was geweest. De reactie van Hank is typisch ‘Rands’: “Het enige  wat ik wilde, als eerste stap in mijn toekomst, was te zeggen dat ik van je houd – zoals ik het nu zeg. Ik houd van je, mijn liefste, met de meest blinde hartstocht van mijn lichaam die afkomstig is van het helderste besef van mijn verstand – en mijn liefde voor jou is de enige verworvenheid van mijn verleden die me zal bijblijven, onveranderd, door alle komende jaren heen. Ik wilde het tegen je zeggen zolang ik nog het recht had het te zeggen. En omdat ik het niet had gezegd in het begin, is dit de manier waarop ik het moet zeggen – aan het eind. Nu zal ik je zeggen wat het was dat jij me wilde vertellen – want weet je, ik weet het en ik accepteer het: ergens de afgelopen maand heb je de man ontmoet waarop je verliefd bent, en als verliefdheid de betekenis heeft van iemands uiteindelijke, onvervangbare keuze, dan is hij de enige man die je ooit hebt liefgehad.” Het past perfect bij de personages van Rand om daar zo rationeel en beheerst mee om te gaan. Maar het is volstrekt onnatuurlijk en ongeloofwaardig.

Opmerkelijk in de roman is dat de conversaties heel vaak uitmonden in lange monologen waarin de spreker gedetailleerd uitleg geeft over zijn of haar beweegredenen. Ze komen op mij onnatuurlijk over. Telkens als Hank en Dagny elkaar treffen moeten ze elkaar uitleggen op welke manier ze van elkaar houden om vooral duidelijk te maken dat ze op een heel andere manier van elkaar houden dan de ‘vijanden, de sociale lieden’, waarbij geliefden elkaar aan banden leggen, elkaar onderwerpen en leegzuigen, waar het geluk van de een altijd gaat ten koste van dat van de ander. Ik vind het een zwakte van Rand dat ze de ‘tegenstander’ altijd op zijn zwartst afschildert. Als je denkbeelden deugen kunnen ze tegen een stootje en houden ze het uit tegenover een genuanceerd beeld van de andersdenkende. Is Rand beïnvloed door propagandisme, waar ze als Russin, voor ze emigreerde, aan blootgesteld was? Het Bolsjewisme wantrouwde ander politieke stromingen. Het mag duidelijk zijn dat ze een afkeer heeft van zelfopoffering. Maar daarin is ze zo rigoureus dat ze een situatie creëert waardoor een samenleving en een liefdesrelatie onmogelijk worden. Nergens in haar roman ben ik (tot nog toe) iemand tegengekomen die buiten zijn schuld afhankelijk is van een ander. Geen zieke, gewonde of gehandicapte treedt op in enige situatie. dat is toch tekenend: ze zou er geen raad mee weten, want het zou haar standpunt of onmogelijk maken of nuanceren. Dagny was korte tijd gewond en werd geholpen maar werd geacht de kosten later terug te verdienen of te betalen. En de lezer kon er van uitgaan dat dat ging lukken.

Opmerkelijk dat dit boek in de VS het meest gelezen is na de bijbel. Opmerkelijk hoezeer het er mee in tegenspraak is. Een citaat uit een brief van de apostel Johannes: Hoe kan Gods liefde in iemand blijven die meer dan genoeg heeft om van te bestaan, maar zijn hart sluit voor een broeder of zuster die hij gebrek ziet lijden?


About this entry