Jan Dismas Zelenka

Miserere 1

https://youtu.be/Yk717tZzKkk

Als Johann Sebastian Bach je heeft gekend en je rekent tot een van de belangrijkste componisten van je tijd, dan moeten je composities toch de moeite waard zijn. Er is weinig bekend over Jan Dismas Zelenka. Hij heeft Venetie en Wenen bezocht en werkte samen met Johann Joseph Fux. Hij kende Antonio Caldara, werkte met Johann David Heinichen, was bevriend met Johann Georg Pisendel, die op zijn beurt studeerde bij Antonio Vivaldi. Ik wil maar zeggen: Zelenka bevond zich in een uitstekend muzikaal gezelschap. Deze mannen hebben elkaar over en weer diepgaand beïnvloed.

Hoe komt het dan dat de muziek van Zelenka lange tijd in de vergetelheid raakte terwijl dat van zijn tijdgenoten wel bekend was en bleef? Het is gissen naar een afdoende antwoord, maar een van de redenen is dat na zijn overlijden zijn manuscripten door het hof in Dresden, van Friedrich August I (de Sterke) van Saxen achter slot en grendel werden bewaard. Friedrich August was om politieke redenen overgaan naar het rooms-katholicisme -hij werd koning van Polen- en was blijkbaar bij machte om de muzikale erfenis te beheren. Zelenka was zelf ook katholiek. Wellicht dat daarom zijn muziek niet werd uitgevoerd en verspreid in een overwegend Lutherse omgeving.

Zelenka had bij zijn leven enige manuscripten aan zijn relaties gegeven en deze waren hier en daar bekend. Telemann noemt het ‘uiterst zeldzaam werk’: “Vanwege zijn uitzonderlijke karakter verdient dit werk een bewonderaar die er 100 thalers voor over heeft om het in bezit te krijgen. Er zijn maar drie of vier fragmenten van bekend… …Het complete manuscript echter ligt achter slot en grendel in het hof te Dresden als iets zeldzaams, waarvan een vriend van de componist (bedoeld wordt Pisendel) deze kopie heeft gemaakt.”

Waarin onderscheidt de muziek van Zelenka zich van andere componisten in de Barok? Het heeft alles te maken met zijn afkomst. Zelenka komt -net als Cernohorsky- uit Tsjechië, uit Lounovice pod Blanikem. In hun muziek klinken de Tsjechische melodieën door. Zelenka was een begenadigd componist, een meester in het contrapunt, maar het feit dat hij zijn Tsjechische afkomst laat doorklinken in zijn composities maakt hem terecht uniek.

We weten vrijwel niets over hem. We kennen zijn muziek die gelukkig is herontdekt en vaker wordt uitgevoerd en uitgebracht. Dat heeft toch wel wat: voortleven in je muziek. En vooral als die uitzonderlijk mooi is.

Miserere

Wat mij betreft slaagt Zelenka er uitstekend in om de boodschap van een stuk te vertolken in zijn composities. Neem nu bijvoorbeeld het Miserere. De slepende violen geven het klagende en vragende indrukwekkend weer. In het tweede deel zoekt de melodie haar weg. Verrassend zijn de melodieuze vondsten, waarvan ik vermoed dat het herinneringen en bewerkingen zijn van muziek die hij hoorde terwijl hij opgroeide in Tsjechië. Ik heb genoeg Barokmuziek beluisterd om te kunnen vaststellen dat het niet tot het gebruikelijk ‘jargon’ behoort. Zo langzaam aan ben ik Zelenka gaan verzamelen. Elke nieuwe aanwinst is tot nu toe zeer de moeite waard. En ik houd daarmee ook de doorgestarte muziekwinkel Boudisque staande…

Advertenties

About this entry