Culturele neergang

Amenhotep III in The British Museum

Onlangs bezocht ik het British Museum. De Britten moeten zich wat ongemakkelijk voelen. Ze hebben zich heel wat toegeëigend in het koloniale tijdperk.  Terecht willen landen als Griekenland en Egypte hun cultureel erfgoed terug. En als ze dan toch bezig zijn: in het Louvre zag ik ook het een en ander. En wat dacht je van het Pergamommuseum in Berlijn? Overal de mooiste voorbeelden van antieke beschavingen.

Het klinkt wat onaardig, maar als ik het cultureel erfgoed uit Griekenland, Egypte, Syrië, Irak, maar ook India, Indo-China en China zelf zie en ik kijk naar de levensstandaard van de mensen daar vandaag de dag en de invloed van die landen en volken nu op de wereldgeschiedenis, dan bekruipt me het gevoel dat ze hun tijd gehad hebben.

Neem een land als Griekenland. Op dit moment bevindt het zich in een diepe economische crisis. Maar daarvoor stelde het toch ook weinig voor. Ik herinner me het kolonelsbewind nog. Al tientallen jaren is Griekenland van weinig politieke en culturele betekenis meer. En dat geldt voor heel veel culturen en natiën waarvan wij voorbeelden van een roemrucht verleden koesteren in onze musea.

Tegelijk realiseer ik me dat die culturele uitingen vaak alleen mogelijk waren doordat machthebbers hun volk tot het uiterste lieten gaan om die tot stand te brengen. We vergapen ons nu aan de graven van de farao’s, terwijl we weten dat de totstandkoming gepaard moet zijn gegaan met enorme inspanningen van gewone mensen. En het zal best dat gekwalificeerde ambachtslieden goed werden beloond, maar het vuile werk moest ook gedaan. En de economie moet hebben gezucht onder de druk van zulke projecten.

Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid hebben grote groepen mensen toegang tot welvaart en cultuur, althans in het Westen. Dat heeft er toe geleid dat andere volken op andere continenten de prijs daarvoor betalen. Het heeft ook geleid tot popularisering van de cultuur. Nu wetten van economie en markt zo ongeveer alles bepalend zijn geworden treedt er een culturele verschraling op. Die blijft niet beperkt tot het Westen. Sterker nog, het valt hier wel mee. We hebben nog zoveel welvaart dat we middelen en mensen beschikbaar kunnen stellen voor culturele vernieuwing en ontwikkeling. Maar opnieuw moeten niet-Westerse landen en volken het gelag betalen. Door de alomtegenwoordigheid van de Westerse cultuur verdwijnt de lokale cultuur. Niet alleen doordat het Westen als bepalende cultuur wordt gezien, ook doordat de maatschappelijke, politieke en culturele situatie ter plekke instabiel wordt. Overal verstoren ‘onze’ denkbeelden de waarden en normen die ter plaatse geldig waren. Ik betreur persoonlijk de teloorgang van niet-Westerse cultureel erfgoed. Teruggave van wat door anderen is ‘meegenomen’ is een begin van herstel.

Decadentie?

Daarnaast vraag ik me af in welke staat de Westerse beschaving zich bevindt. Hoe zijn die eens machtige culturen aan hun eind gekomen? Vaak was er sprake van een verdringing van de ene cultuur door de andere. Soms ging een cultuur door innerlijke zwakte te gronde. Ik ben benieuwd welke beschaving er op komt na de onze. Ik ben ook benieuwd naar de signalen van het einde van de onze. Verval gaat gepaard met decadentie en kwetsbaarheid. Decadentie is precies wat orthodoxe moslims de Westerse samenleving verwijten. Naar ons idee onterecht. Maar een extremist kan met een paar vliegtuigen wel het machtigste land op aarde ontwrichten en gezichtsverlies laten lijden. En een vulkaan is in staat om de logistiek van het Westen fors te ontregelen. Zijn het tekenen van verval?

Advertisements

About this entry