Bachs Passies (I) De Johannespassion

Afgelopen maandag de tweede en laatste avond over de Passiemuziek door de eeuwen heen gehouden, met daarin aandacht voor de Johannespassion en de Mattheuspassion van Johann Sebestian Bach. We hebben een aantal zaken onderzocht en beluisterd.

Johannes

De evangelist Johannes (het is een aanname dat deze volgeling van Jezus deze biografie schreef) heeft het heel anders aangepakt dan de drie andere biografen. Hij vermeldt een aantal unieke verhalen en heeft ook een andere benadering van het leven en optreden van Jezus.  Hij heeft zijn eigen theologie. Professor Gilles Quispel, een groot kenner van de Gnosis, was gecharmeerd van het Johannesevangelie. De idee van de Logos sprak hem bijzonder aan. Johannes beschouwt Jezus als de belichaming van het Woord van God. Voor dat Jezus werd geboren bevond de Logos zich in de hemel bij God. De Logos is geïncarneerd (tot mens geworden) in Jezus. Johannes beschrijft dat ook zo: “In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin bij God. Het Woord was in de wereld, de wereld is door hem ontstaan en toch kende de wereld hem niet. Hij kwam naar wat van hem was, maar wie van hem waren hebben hem niet ontvangen. Wie hem wel ontvingen en in zijn naam geloven, heeft hij het voorrecht gegeven om kinderen van God te worden. Het Woord is mens geworden en heeft bij ons gewoond, vol van goedheid en waarheid, en wij hebben zijn grootheid gezien, de grootheid van de enige Zoon van de Vader.” Het klinkt cryptisch en ademt mystiek. Aan het einde van het leven van Jezus hier op aarde is het Woord weergekeerd naar God. “Houd me niet vast,’ zei Jezus. ‘Ik ben nog niet opgestegen naar de Vader. Ga naar mijn broeders en zusters en zeg tegen hen dat ik opstijg naar mijn Vader, die ook jullie Vader is, naar mijn God, die ook jullie God is.” Het is interessant of Bach de visie van Johannes volgt en als dat zo is,hoe hij dat uitwerkt in zijn passion.

In het openingskoor blijkt direct al dat Bach Johannes begrepen heeft. Het gaat over Jezus en wat hij door maakt als hij in de handen van de mensen valt. Maar Bach grijpt terug op een oudtestamentische psalm die gaat over God, de Schepper. In het Oude Testament is het een lied vol bewondering voor de grootheid van God, in de Johannespassion klinken de noodkreten en is de begeleiding onheilspellend en tragisch.

In het evangelie naar Johannes is er een scherpe tegenstelling tussen Jezus en de Joden. Die tegenstelling escaleert en loopt uit op de dood van Jezus. In de tekst is de afwijzing door de Joden evident. Het evangelie naar Johannes wordt wel als anti-joods aangemerkt vanwege die scherpe tegenstellingen. Dat hangt samen met het concept dat Johannes schept. In zijn evangelie is er een kosmische strijd gaande. Aan de ene kant staan God de Vader, het Goede, de hemel, het Licht, en Jezus en zijn volgelingen. Aan de andere kant staan Satan, het kwaad, het duister, en de Joden (hoi ioudaioi). Het evangelie is uitgesproken dualistisch en heeft dat gemeen met contemporaine religieuze geschriften van bijvoorbeeld de Essenen (Dode Zee-rollen). Nu was Jezus zelf een Jood, en dat wist Johannes natuurlijk ook. Jezus wordt door hem geportretteerd als de incarnatie van God zelf en dat is een typisch Joods model. Jezus’ gang door de wereld is die van het offerlam dat “geheven” wordt. Johannes verwijst daarmee naar de kruisiging waar Jezus aan het kruis wordt opgetild en tegelijkertijd wordt verheerlijkt.

Wat heeft Bach in zijn Johannespassion met de boodschap van de tekst gedaan? Bach legt in navolging van Luther nadruk op de christelijke noties van zonde en vergeving, zoals Luther die aantrof in de geschriften van de apostel en theoloog Paulus. En dan blijkt Bachs Johannespassion minder anti-joods dan de tekst van het evangelie. Dat pleit Bach niet vrij van anti-joodse trekjes (zie zijn cantates 42 en 46). Maar hij achtte het beter om niet het accent te leggen op de Joden omdat dat af zou leiden van Jezus’ offerdood. Volgens Luther en ook Bach zijn alle mensen bevlekt met zonden en hebben verlossing nodig. Bach zag zich verplicht de tekst van het evangelie nauwkeurig te volgen: het was de boodschap die verlossing bracht. Hoewel Bach zich gebonden weet aan de tekst van het Johannesevangelie ziet hij wel kans om enige structuur aan te brengen in de passion. Bach heeft de invalshoek van Johannes als volgt begrepen: hoewel het lijkt alsof de door de priesters en schriftgeleerden opgezweepte menigte het heft in handen neemt en de tegenstribbelde Pilatus dwingen om een zijns inziens onrechtvaardig vonnis te vellen is het Jezus zelf die voor deze weg kiest. Welbewust gaat hij zijn afschuwelijke dood tegemoet. Hij houdt de regie in handen. De gelovige antwoordt daarop met beide koralen. En neemt daarbij afstand van de afwijzing die de menigte in de koren zingen. De gelovige is onder de indruk van het offer dat Jezus brengt door vrijwillig zijn leven af te leggen.

A            Koraal                        “Ach großer König, …”

B            Koor                        “Nicht diesen, sondern Barrabam!

Arioso                        “Betrachte, meine Seel,…”

C            Koor                        “Sei gegrüßet, lieber Judenkönig!”

D            Koor                        “Kreuzige, Kreuzige!”

E            Koor                        “Wir haben ein Gesetz

F            Koor                        “Durch Dein Gefängnis, Gottes Sohn,”

E            Koor                        “Lasset du diesen los,…”

D            Koor                        “Weg, weg mit dem, kreuzige in!”

C            Koor                        “Wir haben keinen König denn den Kaiser”

Arioso                        “Eilt, ihr angefochtnen Seelen,…”

B            Koor                        “Schreibe nicht: Der Judenkönig, …”

A            Koraal                        “In meines Herzens Grunde, …”

In het hart van de passion komt de kruisvorm naar voren, namelijk koraal 22 “Durch dein Gefängnis Gottes Sohn“. Het is in E-Dur of E Major (met 4 #) geschreven, heldere en stralende muziek. De hele structuur van het tweede deel is rond dit centrum symmetrisch gerangschikt. het is een muzikale omsingeling en gevangenneming. Het Woord heeft zich vrijwillig aan deze gevangenneming, marteling en executie prijsgegeven. En op die manier en langs die weg bevrijding voor zichzelf en voor alle volgelingen bewerkstelligt.

Dirkjan Horringa, dirigent en musicoloog, stelt dat de Johannespassion draait om de persoon van Petrus, een van de volgelingen van Jezus. Hij staat model voor elke gelovige. Petrus wordt getypeerd als iemand die met overmoed aan zijn missie begint maar het niet redt, zichzelf in grote moeilijkheden brengt en uiteindelijk door Jezus gered moet worden. Er valt veel te zeggen voor deze visie…

Advertenties

About this entry