Jean Tinguely (1925 – 1991)

Jean Tinguely

In het Van Abbe staat een werk van hem. De stekker zit niet in het stopcontact. Als een werk van Jean Tinguely niet beweegt, ‘werkt’ het niet. Ik begrijp best dat het Van Abbe zuinig is op haar spullen, maar dit kan niet. Het was trouwens het eerste werk dat ik van Tinguely zag. Het deed me weinig…

…maar toen kwam ik in Basel in zijn eigen museum terecht! Een belevenis. Het werk van Tinguely moet bewegen! En vrijwel alle stukken in Basel doen dat ook. Het is werkelijk verbluffend zoals hij een oorlog, een boerderijbrand, een racecircuit of een personage als Joseph Mengele heeft verbeeld. Het is vandaag de dag moeilijker om je voor te stellen wat zijn werk teweeg bracht dan in de tijd dat hij het schiep. Er bestaat een video van zijn ‘optreden’ in Moskou in 1990. Bij het zien daarvan krijg ik aardig door hoe het gevoeld moet hebben. Autoriteiten zagen de man als een soort bedreiging. Hij was onvoorspelbaar. Zijn kunst is dat ook. Je bekijkt zijn installaties niet, je ondergaat ze. Ze overweldigen je.

Mario Botta, de architect van het museum in Basel heeft het zo ontworpen dat de kinetische werken volledig tot hun recht komen. Elk werk lijkt wel in de juiste ruimte opgesteld. Omdat er zoveel is en omdat het zo omvangrijk is en omdat het zoveel ruimte om zich heen vraagt is dat een forse opgave geweest. Wat mij betreft: het is gelukt.

Ik merkte dat goed toen ik een tentoonstelling van zijn werk bezocht in de Kunsthal (oktober 2007) in Rotterdam. Er was veel van Tinguely te zien, maar het stond zo op elkaar gepakt dat de werken elkaar stoorden in hun uitstraling. Er was ook te weinig ruimte om ze goed te laten bewegen. Het was een teleurstelling na het bezoek aan het museum in Basel.

Tinguely was vooral kunstenaar, naast uitstekend werktuigbouwer. Ik ervaar dat sterk als ik kijk naar de ontwerptekeningen van zijn kinetische werken. Hij ziet echt voor zich hoe het wordt, hoe het gaat bewegen, welk effect het heeft. De realiteit nadert het ontwerp zeer dicht. Het kwam regelmatig voor dat een werk het ‘onderweg’ begaf. Zijn dromen vroegen het uiterste van het materiaal. Dat materiaal is in mijn ogen ‘afval’. Maar onder de handen van Tinguely transformeert het tot iets geheel nieuws en leidt het een nieuw leven. Er wordt een nieuwe betekenis aan gegeven en het geeft op zijn beurt een nieuwe betekenis aan de werkelijkheid die het wil uitdrukken. Tinguely vult voor mij het begrip ‘materialiteit’ verrassend in. Hij werkte in een tijd dat materialiteit nog niet echt aan de orde was. Tinguely is een trendsetter en weet het publiek ter verrassen, zelfs te provoceren. In Milaan (1970) verbrandt hij voor de kathedraal een enorme gouden fallus (“La Vittoria“), tijdens het festival ter ere van tien jaar “Nouveaux Réalistes”. Hij werkte samen met onder andere Yves Klein, Daniel Spoerri en Eva Aeppli. In 1991 stierf hij in Bern.

Een bezoek aan het museum in Basel is leuk. Alles ratelt, knarst en piept. Het wekt je verbazing op. Maar er gebeurt meer. Het is niet alleen bewegend schroot. Het roept een werkelijkheid op. Tinguely had wat met chaos en dood. Veel werk jaagt angst aan. Nee, niet het blik en de schedels die in ruime mate voorhanden zijn. Niet het feit dat alles geschonden is door de tijd. De unieke combinatie, het fragiele en robuuste, het herhalende en verwoestende. Aan de ene kant zit het werk vol leven en beweging. Aan de andere kant laat het voortdurend de eindigheid zien, door de gebruikte materialen, door de amechtige bewegingen. Dat roept een beeld en een sfeer op die tot nadenken stemt. Voor Tinguely stond echter de fascinatie van het moment voorop. En dat gebeurt nog steeds, elke keer als zijn werk in beweging komt.

http://www.tinguely.ch/index.html


About this entry