Être et avoir

Être et avoir is geen film maar een documentaire over een klein schooltje in Saint-Étienne-sur-Usson in de Auvergne. Kijken is zwelgen in nostalgische gevoelens. Het schooltje is een paradijs waar we allen naar verlangen. Goed, er is wel eens een rimpelingetje, maar de meester strijkt alles glad door een paar verstandige woorden te spreken op rustige en besliste toon. Was mijn lagere schooltijd maar zo geweest, verzucht ik. (Ja, lagere school, ik ben van die generatie). Ik was nog maar net op gang met kijken toen ik me al realiseerde dat dit sprookje niet kon duren. Kinderen worden nu eenmaal groter en moeten dan van school. Zo ook deze kinderen. De oudsten realiseren zich dat en verzetten zich met hand en tand. Ze zijn bang voor de wrede wereld buiten hun vertrouwde streek. Zo intiem en knus als hun kleine schooltje gefilmd wordt, met de schildpadden, het sleetje rijden, het pannenkoeken bakken, zo kil en afstandelijk wordt het vervolgonderwijs in beeld gebracht. Ik heb de documentaire heel wat keren gezien en telkens vallen weer andere dingen op. Sommige dialogen kan ik dromen, sommige gelaatsuitdrukkingen ontroeren me steeds opnieuw.
Wat heeft deze documentaire te zeggen? Een aantal leerlingen ondergaat de transitie. Aan hun veilige overzichtelijke bestaan komt een einde. Sommigen vinden dat zo bedreigend dat ze blokkeren. Maar is hun bestaan wel zo veilig? De opnamen van het landschap, de bedrijvigheid van de dorpsbewoners proberen dat beeld te versterken. Maar in huis, in de gezinnen heerst hier en daar een sfeer van onmacht die zich soms uit in geweld. Het gebrek aan toekomst en perspectief schuilt vlak onder de oppervlakte.
De rol van de onderwijzer, in zijn laatste jaar voor zijn pensioen, laat zich prachtig spiegelen met die van een coach. Hij bereidt de kinderen voor op een vreemde wereld en hij is zelf een vreemdeling, een allochtoon. Georges Lopez heeft een Spaanse vader, die naar Frankrijk emigreerde. Hij is weliswaar van de tweede generatie, maar te merken is dat hij zijn wortels elders heeft. Hij is niet getrouwd, dus biologisch onvruchtbaar. De leerlingen zijn zijn kinderen, hen voedt hij op en probeert hen het zonder hem te stellen.
Een buitenstaander, in alle opzichten, ontfermt zich over deze kinderen om ze weerbaar te maken in de vreemde wereld buiten het dorp. De ouders weten het, al willen ze het niet.

Hoe doet deze coach het? Welke bronnen boort hij aan om van deze kinderen weerbare mensen te maken? Hij biedt hen de gemeenschap van elkaar. Ze hebben elkaar te verduren en te verdragen. Dat kan omdat ze samen intens genieten van het hier en nu, van de sneeuw, van de leerstof, van de expressie, van de taal, van de seizoenen. Hij schept de ruimte waarbinnen dat allemaal ervaren kan worden. Door zijn richtinggevende woorden, zijn ingehouden interventies, zijn interviews, zijn geduldige herhalingen bij moeilijke lesstof worden deze kinderen gevormd. Met respect voor hun eigenheid. Het feit dat het zijn laatste jaar is, het tonen van zijn wat lege leven, het heeft iets ontmoedigends. Het is niet af, hij heeft zijn taak niet kunnen voltooien. De jonge kinderen moeten naar een andere school, buiten het dorp. En voor de oudere kinderen houd je je hart vast. Gaan ze het redden? Maar vlak voor ik de moed opgaf schoot me te binnen dat iedere leerling iets kostbaars met zich draagt: herinneringen aan ongelooflijk geluk, verstopt in tal van kleine gebeurtenissen, zoals een wesp in de hal, eierstruif over de vloer, een mislukte pannenkoek, een ontroerend gedichtje, eindeloos gedoe om iets voor elkaar te krijgen, een lage zon door de ramen. Kortom: heel bewust het leven zelf.

Natuurlijk schiet het gedicht van Ed Hoornik me te binnen:

Hebben en zijn

Op school stonden ze op het bord geschreven.
Het werkwoord hebben en het werkwoord zijn;
Hiermee was tijd, was eeuwigheid gegeven,
De ene werklijkheid, de andre schijn.

Hebben is niets. Is oorlog. Is niet leven.
Is van de wereld en haar goden zijn.
Zijn is, boven die dingen uitgeheven,
Vervuld worden van goddelijke pijn.

Hebben is hard. Is lichaam. Is twee borsten.
Is naar de aarde hongeren en dorsten.
Is enkel zinnen, enkel botte plicht.

Zijn is de ziel, is luisteren, is wijken,
Is kind worden en naar de sterren kijken,
En daarheen langzaam worden opgelicht.

Als Georges Lopez het lukt om dat in het leven van zijn leerlingen te planten, als het mij lukt dat in het leven van mijn kandidaten te planten, dan hebben we iets goeds gedaan.

Advertenties

About this entry