We begonnen met een mooi glas witte wijn, Chardonnay Clos Mont Blanc . Die vonden we zo lekker, die zijn we blijven drinken. Hij bestelde vooraf Visstoofpot met schorseneer, knoflook en geroosterd brood, ik Gerookte ganzenborst op een salade, gegrild brood en een grove marmelade van pruim. We waren beiden zeer tevreden. Het hoofdgerecht was voor beiden hetzelfde: Botermalse runderlonghaas met eigen jus en hete bliksem. Runderlonghaas wordt gesneden van het zeer malse vlees uit het middenrif. Als je nog een slager treft die het snijdt, dan zie je dat hij het vlees schuin met de draad mee snijdt. Vlees met een lange draad is over het algemeen veel smakelijker. Bij Vroeg wordt zoveel mogelijk gekookt met producten uit de omgeving, liefst van biologische teelt. Dat proef je.

Make the most of now!

Het gaat goed met hem. Dat betekent dat het ook goed gaat met zijn kinderen. Hij zit er bovenop en de jongens presteren dan ook bovengemiddeld. De slogan van Vodafone is hem uit het hart gegrepen. Zijn lief en hij verdienen goed en geven het ook royaal uit. In de weekends op pad, winkelen, uit eten. Vaste stek is Amsterdam. Regelmatig maken ze een citytrip, laatst naar Berlijn. Hij huurt dan een appartement. Prettiger dan een hotel en nauwelijks duurder. Je hebt meer comfort en meer privacy.

Samenleving

We verschillen dag en nacht en dat maakt onze ontmoetingen steeds weer levendig. Het gesprek komt op de huidige financiële en economische crisis. Natuurlijk merkt hij het, maar niet persoonlijk. De omzetten van de bedrijven waar hij en zijn lief werken zijn goed. Hard werken heeft resultaat. Maar om zich heen ziet hij het wel. Ik merk het meer dan hij, maar dat komt omdat ik -onder andere- loopbaanadviseur ben. Ik ben er meer op gespitst. Soms zomaar, van de ene dag op de andere, staat iemand op straat: contract beëindigd, er uit gewerkt. Of in het geval van een zelfstandige professional: het werk is ineens ‘op’. Persoonlijk vind ik de economische en financiële chaos op dit moment groot (en veel beleggers met mij). Ik kan er naar kijken als een schouwspel, alsof het hier gaat om een fenomeen in de natuur, de economie als een organisme. Zodra ik me realiseer dat het om werk gaat, om inkomens waar gezinnen van moeten leven, is het geen schouwspel meer. De economie is geen organisme. Het is mensenwerk.

‘Nederland moet sterker uit deze crisis komen’

Met een vastberaden trek zegt onze MP Rutte dat. Volgens hem betekent dat dat we de broekriem moeten aanhalen. De overheid snoeit hard in de uitgaven. Dat doet pijn. Kwetsbaren in de samenleving die afhankelijk zijn van solidariteit voelen zich op achterstand gezet. Misschien heeft Rutte gelijk. Zonder een huishoudboekje dat op orde is lukt het niet, kijk maar naar Griekenland. Mijn vriend is het in grote lijnen met Rutte eens. Ik niet, maar ik ben het niet heftig oneens met hem. We hebben het over de toekomst. Als ik opmerk dat ik niet geloof in een oneindige cyclus, dat het straks wel weer goed komt (en daarna weer minder), dan bevreemdt mijn vriend dat, ik zie het aan hem. Hij probeert in het hier en het nu te leven. Goed, zijn jongens moeten zich goed voorbereiden op hun toekomst, en dat gaat lukken, maar veel verder kijken, waarom zou je? En inderdaad, daar valt niet veel met zekerheid over te zeggen. Maar als ik kijk naar deze aarde zie ik die niet eindeloos onze uitbuiting en vervuiling verdragen. Hij reageert er niet op. Levensbeschouwelijk Op een punt zijn we echte tegenpolen: op levensbeschouwelijk terrein. Waar ik heilig overtuigd ben van het feit dat er meer is tussen hemel en aarde heeft hij sterke twijfels. Hij zal het niet ontkennen, maar het is hem te onzeker. en ten diepste doet het er niet toe. Het intrigeert me. Ik zou graag even dat stukje van zijn brein een half uurtje mee willen maken. Hoe kan iemand zonder een overtuiging als de mijne leven? Als ik het zo opschrijf klinkt het dwingend. Maar zo bedoel ik het niet. Ik vind het echt onvoorstelbaar. Tegelijk zie ik dat het heel goed kan. Een mysterie.

We kunnen niet kiezen uit de desserts op de kaart. Dus nemen we ze allemaal: er is een mogelijkheid om van alles wat te nemen. Inderdaad het zoete einde, bijna teveel. Een espresso tot slot. Het was lekker en genoeglijk. In het voorjaar, spreken we af. Wie een leuk restaurant weet meldt het en dan gaan we daar eten. ‘Vroeg’ vind ik een prima plek, mij zien ze wel terug, in ander gezelschap.

In verloren uurtjes lees ik de graphic novel ‘Maus’ van Art Spiegelman. Het is een ‘strip’ (de auteur noemt het een ‘comic strip’) over de herinneringen van zijn vader aan zijn leven in Polen, het begin van de oorlog, de Jodenvervolging en zijn tijd in Auschwitz. Het is een serie raamvertellingen, waar de auteur zijn vader steeds spreekt in het heden en laat vertellen over het verleden. Ik lees het in kleine partjes, meer kan ik niet aan. De inhoud is, ook al is het getekend in zwart wit, te gruwelijk.

In 1994 was ‘Maus‘ onderdeel van een tentoonstelling in het Joods Historisch Museum. Trouw schreef toen: ‘De Amerikaanse schrijver en tekenaar Art Spiegelman geeft in een stripverhaal over de holocaust aan joden het gezicht van muizen, aan nazi’s dat van katten en aan Polen van varkens. Hij geeft de striplezer hiermee een periskoop om te kijken naar de alle begrip te boven gaande vernietiging van zes miljoen joden. Hij heeft de concentratiekampen zelf niet meegemaakt en is dus toeschouwer op afstand. In de kampen had je geen publiek: ooggetuigene waren deel van het drama, als beul, of als geslagene. Derden waren er niet en ‘objectieve’ waarnemingen zijn dan ook namaak.’ en: ‘Spiegelman heeft ervoor gekozen zeer detaillistisch het concentratiekamp te tekenen, compleet met plattegronden. Hij verkoos een preciese boven een vage afbeelding, om het kamp zo concreet mogelijk over te brengen. Op één punt laat de tekenaar het aan de lezer over. De gaskamers laat Spiegelman leeg. Een sober tekstballonnetje met ‘Zyklon B, een pesticide, druppelde in de buizen’ zegt genoeg, volgens de maker.’

Hoe vertel je dit verhaal?

Als goj, geboren na de oorlog, ver van de plek des onheils, levend in een familie die weinig te lijden heeft gehad, is het allemaal zo onvoorstelbaar. Spiegelman heeft een methode gevonden om mij, volkomen buitenstaander, te raken. De muizen, de katten, de varkens, het zijn karikaturen. In de vertelling zitten verschillende lagen en doordat het getekend is zijn ze eenvoudig terug te vinden. De graphic novel is niet ‘mooi’ of ‘knap gedaan’. Hij is raak, met precisie. Dat heb ik niet direct door, ik ben toch onbevangen begonnen met lezen. Na een poosje ging het verhaal onder mijn huid zitten. Het sijpelde het gewone bestaan binnen. De woede, het onbegrip, de vragen, de verbijstering, de gevoelens van mededogen, ze borrelden op. Als ik dan weer in het boek keek dacht ik: ‘Maar ik heb niks met die muizen.’ De metafoor werkt dus, hij verdwijnt en verwijst. Het boek slingert rond in huis, maar niemand waagt zich er aan. Er wordt zelfs niet over gepraat of ik moet er over beginnen. Opmerkelijk. Vraag: hoeveel Joden hebben er gewoond in Oost-Europa? er moeten daar bloeiende leefgemeenschappen geweest zijn, ondanks de soms vijandige reacties van hun omgeving. Ik voel het een heel klein beetje alsik door Amsterdam loop in de buurt van het Jonas Daniël Meijerplein. Of in Amersfoort rond de synagoge. Maar het is voor mijn tijd. Het is nauwelijks voorstelbaar dat de Joodse gemeenschap gedecimeerd is. De Nazi’s hebben hun werk grondig gedaan. Niet alleen individuen die het overleefd hebben zijn voorgoed beschadigd (zoals de vader van Spiegelman), ook Spielman zelf, en de nakomelingen van velen. Zal dit volk zich ooit nog ergens thuis kunnen voelen? Ik betwijfel het.

Neem en lees.

Oorspronkelijk bestond het werk uit twee delen. Het is nu verkrijgbaar in een band.

‘Anne, de wereld is niet mooi
maar jij kan haar een beetje mooier kleuren
Anne, je hebt nog heel wat voor de boeg
maak je geen zorgen, daarvoor is het nog te vroeg
veel te vroeg….’

Herman van Veen zadelt zijn kind wel met een klus op. De wereld is niet mooi. Het kind mag de wereld een beetje mooier kleuren. Dat doet een kind vanzelf al. De leerlingen kleuren mijn wereld met hun originele antwoorden en hun spitse vragen. Hun eerlijkheid en kwetsbaarheid doen een appél op mij: ik span me in om samen het pad verder te lopen in de richting van een antwoord wat het (voorlopig) uithoudt. Uit hun antwoorden klinkt wel realiteitszin. En de bereidheid om wat van het leven te maken, niet alleen hun eigen leven. Ze groeien niet op in een klimaat waar ze gestimuleerd worden tot solidariteit.

Anne, je hebt nog heel wat voor de boeg

Het schrijnt wel, de tekst. Ik mocht willen dat het niet zo was, dat kinderen een wereld tegemoet treden die een beetje beter is dan de mijne. Maar Van Veen heeft helaas gelijk, dat is niet zo. Gelukkig zijn kinderen vaak nog zorgeloos. Omdat ze niet weten wat hen te wachten staat. ‘Je hebt nog heel wat voor de boeg.’ Ik vraag me dan af: voor je wat? Want wat denkt Van Veen dat er dan komt? Daar laat hij zich niet over uit. Gelukkig. Dan kan ik dat zelf bedenken. Samen met de leerlingen.

Waarom leef ik?

Omdat de aarde de mens een beetje nodig heeft

Ik leef om gelukkig te zijn

Om goed te zijn voor de wereld (ik in ieder geval)

God wou nieuw leven

Waarom niet?

Omdat God het anders te saai heeft

Ik denk dat we leven omdat we ook weer dood moeten gaan

Er gaat iets gebeuren in het leven

Iedereen moet iets uitvoeren waardoor de wereld beter wordt

Iedereen is bijzonder, iedereen is gelijk

Ik leef omdat de aarde anders zo leeg zou zijn

Ik denk dat de mens uiteindelijk iets doet dat alles verandert

Omdat het leven anders niet veel nut zou hebben

God wou iedereen een kans geven

Ik leef om de wereld op te peppen

Mijn momenten

Tijdens een fietstocht met mijn eerste vriendin regenden we doorwaternat. Onderweg wilden we schuilen en we vonden een schuur waarin een boer zijn kalveren had ondergebracht. Daar schuilden we tot de bui over was. Het had wel wat, tussen de strobalen en de nieuwsgierige dieren met hun natte neuzen en lange tongen.

Ik was een baby en mijn moeder deed me in bad. Ze liet me glippen en heel even ging ik kopje onder en zag ik haar gezicht van onder het wateroppervlak. Kan ik me zoiets herinneren? Hoe oud was ik?

Mijn jongste zoon valt met zijn fietsje, nog maar net zonder zijwieltjes. Het duurde even voor ik te hulp schoot. Was dat wreed? Was dat pedagogisch verantwoord?

Graubünden in de herfst. We wandelen op een prachtige morgen het Val Tschierf in.

Ik koos het laatste moment.

Val Tschierf

Nooit meer was de lucht zo helder. Nooit meer was het licht zo fel. En nooit meer was het zo stil. Een vrieskoude herfstmorgen, mijn lief en ik beginnen te lopen, langzaam klimmend. Elke stap voel ik, het leer van mijn schoenen, de riemen van mijn rugzak, de stenen onder de zolen. Elke beweging van haar zie ik, haar kuiten die zich spannen. En haar gezicht. Geen rimpeltje op haar voorhoofd. En haar mond volmaakt tevreden.

Mijn lief en ik zagen de afslag toen we vlak voor Kerst in Raeren logeerden en op weg waren naar Aken: Moresnet.

‎’t Is lang geleden -ik denk dat het in 1978 was-, we waren in Moresnet, een plaatsje in een verlaten mijnstreek in België. Grimmig en verlopen is het landschap, een rafelrand. De grond is vervuild, onder andere door zink. Daarom waren we er ook, om zinkminnende flora te bekijken. Quatsch! Zinkminnend… Het is flora die hoge zinkconcentraties verdraagt. Waar elk ‘weldenkend’ plantje het loodje legt (sic!), houden het zinkviooltje, het zink-vergeet-mij-nietje en dergelijke het nog net uit. We zochten en vonden, tussen verroeste rails, op verlaten emplacementen, op stukken onland.

Het miezerde. Daar helpt alleen het café tegen. En daar, mijn vrinden, daar schonk men… aardbeienwijn. Van onder de zinc (!), dat wel, want het was huis-gestookt. Er is een foto dat ik daar, met baard, zeer lodderig uit mijn ogen kijk, na menig glas aardbeienwijn. Nee, niet op Internet…

Het is wel zo dat ik daardoor zelf wijn ben gaan maken van vrijwel alles. Ik maakte sherry van dadels en van bananen, wijn van winterpenen die naar hutspot smaakte, wijn van rozenbottels en rozenblaadjes, van hazelnoten uit de Flevopolders, van bramen, bosbessen, vossenbessen, sleepruimen. Ik maakte straffe zoete wijn waar mijn schoonmoeder en schoonzus echt dronken van zijn geworden. Door de gistcellen langzaam te voeden met suikers en stammen te kiezen die wat aankunnen kwam ik wel tot 18%. Gemeten in de gaschromatograaf van de SOL. En geen foezel! De aardbeienwijn, dat was vooral ‘s winters een feest. Ik trok een fles open, sloot mijn ogen en waande me in de Betuwe. Ik ga komende zomer maar weer eens beginnen. drogisterij Slamat in de Zadelstraat zal nog wel gist verkopen. De spullen staan op zolder, geduldig te wachten.

In het koor van de Dom te Aken staan twee schrijnen, de Mariaschrijn (1220-1239) en de Karelschrijn (1215). De Karelschrijn bevat zo goed als zeker ruim negentig beenderen van keizer Karel. De ouderdom van het gebeente komt overeen met de tijd waarin Karel heeft geleefd en een van de beenderen vertoont de sporen van een fractuur waarvan bekend is dat Karel die had opgelopen. De Mariaschrijn bevat ook het een en ander. Drie kostbare relikwieën: een mantel die Maria heeft toebehoord, een doek waarin het onthoofde hoofd van Johannes was gewikkeld en een lendendoek die Jezus heeft gedragen. Van de mantel die aan Maria wordt toegeschreven is door wetenschappelijk onderzoek vastgesteld dat hij de juiste ouderdom heeft. Elke zeven jaren wordt de mantel uit de schrijn gehaald en aan het volk getoond. De gids vertelde dat sommige gelovigen wordt toegestaan om de mantel dan aan te raken. Het weefsel is zo oud en in zulke staat dat dat voor het behoud ervan eigenlijk ontoelaatbaar is. Maar dat belang is ondergeschikt aan het belang van de gelovigen en van de kerk. In 2007 is de mantel getoond en -onder het voorbehoud van de apostel- in 2014 zal dat opnieuw gebeuren. Enkele Maria-orden uit Hongarije hebben permissie om de mantel te eren en aan te raken.

Maria’s mantel

Stel dat het echt zo is, dat het daadwerkelijk een mantel is waarin Maria zich ooit hulde, wat betekent dat dan? Wie is zij, dat haar mantel als voorwerp van verering wordt aangemerkt? Ik weet het wel, de mantel zelf wordt niet aanbeden. Zelfs maria wordt niet vereerd alsof zij een godin was. Zij is middelares en medeverlosseres volgens de Romeins-katholieke kerk. Protestanten hebben haar uit reactie altijd links laten liggen. Ten onrechte vind ik. Wat je ook van haar vind of van haar gelooft, deze vrouw is iets bijzonders overkomen. Ze is de moeder van Jezus, de rabbi uit Nazareth. En hij is niet zomaar iemand. Dat was ie al niet tijdens zijn leven en ook niet ‘naar eigen zeggen’. Maar dat hebben we dan wel weer uit de bronnen van zijn volgelingen, de evangelisten. Kortom: je kan er alleen iets mee binnen het kader van het christelijk geloof. Maar wat dan? Ik begrijp dat mensen haar daadwerkelijk aanspreken:

Ave, Maria, gratia plena,
Dominus tecum.
Benedicta tu in mulieribus,
et benedictus fructus ventris tui,
Iesus.
Sancta Maria, Mater Dei,
ora pro nobis peccatoribus,
nunc et in hora mortis nostrae. Amen

Maria wordt gevraagd om voor ons te bidden. Blijkbaar is zij daartoe in staat, ze kan ons horen. En ze kan onze gebeden kenbaar maken aan Jezus Christus. Hij luistert naar haar: “Heer Jezus Christus, onze middelaar bij de Vader, Gij hebt u  gewaardigd de allerheiligste maagd, Uw Moeder, ook als onze moeder en als middelares bij U aan te stellen; verleen genadig, dat alwie tot U zal naderen om Uw gunsten af te smeken, de vreugde mag smaken, door haar deze alle verkregen te hebben: Die leeft en heerst in de eeuwen der eeuwen, Amen.
Heer ons moge bijstaan het gebed van de H. Maagd, Uw moeder en onze middelares, opdat wij, dankzij haar voorspraak, vooruitgaan ter eeuwige verlossing. Amen.
Moeder van altijddurende bijstand, bid voor ons.

Moeder Gods

Het heeft nog wat voeten in de aarde gehad voor zij ‘Moeder Gods’ mocht worden genoemd. Sommigen mensen dat zij wel Christus had gebaard -volgelingen van bisschop Nestorius-, maar dat dat niet hetzelfde was alsof zij God had gebaard. Er moest een concilie aan te pas komen om dat vast te stellen. Is het daarom dat de twaalf apostelen met getrokken zwaarden rondom de schrijn zitten, om deze kostbaarheid te verdedigen?

Daar zit ik dan, protestant met een geloof dat geen plek heeft voor een tussenpersoon tussen God of Jezus en mij. Het is me wezensvreemd. Eerst was ik van plan om in 2014 aan te schuiven in de rij van pelgrims die langs het relikwie zal schuifelen om er een glimp van op te vangen en te bidden. Misschien doe ik het ook wel, maar ik zal dan vooral oog hebben voor de gelovigen en wat zij doen. Het wil nog niet zo met mij als Maria-gelovige…

Tijdens een rondleiding door de Dom te Aken stonden we stil bij de troon van keizer Karel. Tegen de prachtige ruimte die de kerk nu is steekt deze troon wat pover af. Natuurlijk was de kerk in Karels tijd eenvoudiger, versierd met fresco’s en niet met mozaïek. Ik begreep dat de troon direct op deze plaats was gebouwd en er nooit vandaan is geweest. Het is een eigenaardig bouwsel, met treden en een ruimte onder de troon. De vormgeving en het gebruikte materiaal zitten vol symboliek, evenals de plaats waar de troon staat. De treden van de troon, zes in getal, verwijzen naar de troon die Salomo eens voor zich liet maken. Was de troon van Salomo van de kostbaarste grondstoffen, die van Karel bestaat uit een aantal platen marmer die met messing verbindingen bijeengehouden worden. Het is een troon zonder opsmuk en versiering en zo te zien nauwelijks geschikt om op te zitten. Wat maakt deze troon dan zo bijzonder?

Marmer

De marmeren platen zijn afkomstig uit de Heilige Grafkerk te Jeruzalem, net als de treden trouwens. Ze zijn daar rond 800 na Christus weggenomen en aan keizer Karel geschonken. De herkomst van het materiaal geeft aan het marmer een bijzondere waarde: het wordt als heilig beschouwd omdat het zich in de buurt van het graf van Jezus bevonden heeft. Onder de zitting (de marmeren plaat die daar lag is verloren gegaan) heeft zich een houten constructie bevonden waarin relieken van de heilige Stefanus,, de zogenaamde Stephanusbursa, bevonden. Het waren de kroningsrelekwieën.

Stephanusbursa

In deze beurs bevond zich een in het bloed van Stefanus gedrenkte doek. Het relikwie bevindt zich momenteel in Wenen nadat het eerder naar Paderborn was overgebracht in 1794 om het uit handen te houden van oprukkende Franse troepen. Van Stephanus is bekend dat hij vlka voor dat hij de dood vond door steniging Jezus Christus zag: ‘Vervuld van de heilige Geest sloeg Stefanus zijn blik op naar de hemel en zag de luister van God, en Jezus, die aan Gods rechterhand stond, en hij zei: ‘Ik zie de hemel geopend en de Mensenzoon, die aan Gods rechterhand staat.’ Het lijkt me niet toevallig dat juist een reliek van deze heilige in de troon in Aken was ondergebracht.

Niet voor Karel…

De troon staat in het Westen van de ommegang, recht tegenover het altaar, maar dan een verdieping hoger. Vanaf de troon was er uitzicht op het altaar. Alle bronzen hekken, acht in getal, zijn uit een stuk gegoten en prachtige voorbeelden van Romaanse vakmanschap. Het hek tegenover het altaar en voor de troon heeft een uitsparing waardoor er vanaf de troon vrij  onbelemmerd uitzicht op het altaar was. In de latere Middeleeuwen is dat veranderd. Door het relikwie, de opstelling van de troon, het bouwmateriaal en vanwege het feit dat er vrij uitzicht is op het altaar rijst het vermoeden dat deze troon een symbolische functie heeft. Het is geen plaats voor het kroningsritueel of de plek waar de vorst de mis kon bijwonen.

…maar voor Christus

De troon staat klaar om Jezus Christus als overwinnaar en heerser een plaats te bieden. Verwijst het altaar naar zijn dood en verleden, de troon verwijst naar zijn toekomst. Het achtzijdig gebouw (een verwijzing naar de achtste dag, de dag van de opstanding) bevat de troon waarop de verheerlijkte Christus kan plaatsnemen als de tijd voleindigd is. In de tussentijd heersen Karel en zijn opvolgers in zijn naam over Het heilige roomse rijk. De troon blijft leeg…

Naschrift

Ik liep met mijn lief door een donker Amelisweerd. Ik vroeg haar hoe zij dat zag, die marmeren platen waar Karel de troon van had laten maken. Ze zag het niet als magisch, maar als een extra attentiewaarde. Als je wist waar die stenen hadden gelegen dacht je ook eerder aan de dood van Christus. Het intrigeert me hoe Karel en zijn tijdgenoten er mee omgegaan zijn. Hun geloof is verbonden aan bepaalde materiële zaken, de relikwieën, de inrichting van de kerk, de opbouw ervan. Ik maak het als protestant in de 21e eeuw moeilijk mee. Maar het ontgaat me ook niet helemaal. De ervaring en de zintuigelijke waarneming brengen iets te weeg en versterken de gedachte. Dat spreekt me aan. Ik ga nog schrijven over de Mariaschrijn.

Elisa en de Sunamitische vrouw

Zijn proefstuk waarmee hij de Prix de Rome 1904 verwierf heb ik aandachtig bekeken. Mensen om mij heen prezen de clair obscur in het werk. Inderdaad valt het volle licht op de overleden jongen die door de hand van Elisa weer tot leven wordt gewekt. Zijn ogen zijn nog gebroken op het schilderij, zijn moeder houdt het levenloze lichaam in haar armen. Het beeld is dramatisch. Sommigen noemen direct Rembrandt als ze het zien. Mij doet het toch meer aan Caravaggio denken, er zit dynamiek in het schilderij, die is bij Rembrandt soms wat afwezig. De stofuitdrukking wordt geprezen en die is ook schitterend. Het is niet vreemd dat we denken aan schilders van meer dan drie eeuwen eerder: dat was de opdracht.

Femmes qui s’embrassent

Als ik dit schilderij zie en daarna kijk naar ‘Femmes qui s’embrassent’ begrijp ik de ophef die het laatste teweeg bracht een beetje. Ik weet niet of dit schilderij scandaleus was vanwege zijn erotische implicatie of vanwege de uiterst gedurfde schilderstijl, die in alle opzichten afweek van wat geaccepteerd was. De jury die hem de prestigieuze Prix de Rome had verleend was furieus omdat hij ‘‘het valsche vernuft der nieuwste Fransche richting huldigde’. Zijn ‘Bal Tabarin’ was al even hevig. Zelden zag ik licht zo uitbundig weergegeven als hier. Te gewaagd, te frivool. Maar omdat zijn werk zoveel stof deed opwaaien bezorgde het hem ook faam. Die faam is terecht, hij koppelde zijn onbetwiste vakmanschap aan durf en visie voor vernieuwing.

Verderop in de tentoonstelling is te zien hoe hij diepgaand beïnvloed is door Van Dongen, Picasso, Van Gogh. Ik zie ook invloeden van Kandinski en Jawlenski, hoewel ik er niet zeker van ben dat hij hun werk gezien heeft. Hij vervalt nooit in kopieerwerk, hij verwerkt het in zijn eigen stijl. En laat het ook weer los. Zijn latere naakten doen in de verte denken aan Modigliani, anatomisch niet ‘verantwoord’, zo gestileerd, maar ze zijn toch anders. De laatste zaal, met portretten in opdracht doet me het minst. Maar een schilder mag best gearriveerd zijn. Van Gogh is in zijn korte leven nooit gearriveerd, maar wat zou er van hem geworden zijn als hij de 70 had gehaald? Sluijters heeft zijn punt gemaakt, zijn bijdrage geleverd. Wat me een tikje dwars zit is wat we er nu mee doen. Publiek, al te zeer op leeftijd, kijkt er naar, tevreden. Maar ook bezadigd.

“Erst kommt das Fressen, dann die Moral.”, aldus Bertolt Brecht (in de Driegroschenoper). Daarom deze eerste blog in 2012 over draadjesvlees. Mijn lief heeft er frustratie aan overgehouden, maar die is nu overwonnen. Ze kan het. Draadjesvlees braden. Jaren en jaren heeft ze geprobeerd om draadjesvlees te bereiden zoals haar moeder of mijn moeder dat doen. Meestal koop ik het vlees, sukadelappen of dikke riblappen. Ruim boter verhitten tot het schuim wegtrekt. Dan aanbraden, stevig, zodat het goed bruin kleurt. Daar ging het vaak fout, ze was te voorzichtig, En dan gaat het koken en dat is niet lekker. Ze braadt de stukken stuk voor stuk goed aan, de boter blijft op temperatuur en het vlees heeft niet die massa dat de pan afkoelt. Goed, na het aangebraden te hebben in de gietijzeren braadpan hevelt ze het vlees over in de snelkookpan, die al op temperatuur is gebracht. Afhankelijk van de bereidingstijden van het vlees deelt ze die door drie, want de snelkookpan is natuurlijk stukken sneller. Ze voegt wel iets vocht toe, maar niet te veel, want de ‘bruining’ vindt toch echt plaats tijdens de sudderperiode. Sudderen van sukadelappen of riblappen kan wel tot drie uur duren, bij heel laag vuur (vroeger op het peteroliestel). De snelkookpan doet daar een uur over. Natuurlijk kan je iets zuurs toevoegen aan het vlees om het malser te maken (wat tomaten, een scheut wijn), maar het hoeft niet. Onze kinderen prijzen het vlees: ‘Net als bij oma!’ Het mooiste vlees is licht dooraderd met vet, dat vind je niet meer terug na bereiding, behalve in de smaak natuurlijk. De ‘sukade’ in sukadelappen geeft ook veel smaak af.

‘…und dann die Moral’

Tja, welke moraal is er te vinden in de bereiding van draadjesvlees? Rundvlees is doorgaans niet het voordeligst, zeker niet als het van biologische koeien komt. De heerlijkheid Mariënwaard bij Beesd verkoopt vlees van het (Aberdeen) Anges rund. Kan ik met goed fatsoen schrijven over zulk kostbaar voedsel in een jaar waar iedereen de broekriem stevig moet aanhalen? Gaat het in huize Timmer dan van de grote hoop? Och, we mogen niet klagen. Maar We huldigen wel het standpunt ‘niet het vele maar het goede’. En dat is wel een sleutel in deze dure tijden. Voedsel, met zorg bereid, van goede kwaliteit, met smaak, geeft eerder een tevreden en verzadigd gevoel. Dan kan je met weinig dus veel. Less is more. Dat vinden aanhangers van het idee van de groei-economie niet leuk. Dat moet dan maar. Hoe zei dominee Gremdaat het ook weer? ‘Een aangenaam etensmaal, met spekjes of wat dan ook…’

Naschrift

Ja, je kunt vlees ook stoven in rode wijn. ik neem dan royaal vlees, een kilo of tweeënhalf, drie. Daar gaat na het aanbraden een hele fles stevige rode wijn bij, bijvoorbeeld een Chateauneuf du Pape of een Cahors. En dat proef je. Door de zuren wordt het vlees bijzonder mals. je kan de suddertijd wel tien minuten terugbrengen als je van een bite houdt.